Ο Καζαντζάκης στον Μυστρά

     

   

    Την άλλη μέρα, μέσα από κυπαρίσσια και περβόλια, πήγα, προσκυνητής στην Πομπηία της Ελλάδας, στο Μυστρά. Ο ιερός αυτός λόφος, όπου γεννήθηκε η νέα Ελλάδα, έχει όλες τις φανερές και μυστικές γοητείες που μπορούν να μαυλίσουν και την  πιο δύσκολη ψυχή. Λεμονιές, πορτοκαλιές, στενά στριφτά δρομάκια, παιδιά μεσόγυμνα παίζουν, γυναίκες πάνε στο νερό, κοπέλες κάθονται κάτω από τα ανθισμένα δέντρα και κεντούν. Πιάστηκε πάλι η ζωή από το χώμα ετούτο, μάχεται να σκαρφαλώσει πάλι  όλο τον προγονικό λόφο. Είναι η πρώτη πράσινη κατοικούμενη ζώνη του Μυστρά. Προχωράς κι αρχίζει ο σκονισμένος άδεντρος ανήφορος,  δρασκελάς τα γκρεμισμένα σπίτια, φτάνεις στις χαριτωμένες ηλιοψημένες βυζαντινές  εκκλησιές, στην Περίβλεπτο, στη Μητρόπολη, στους Αγίους Θεοδώρους, στο Αφεντικό, στην  Παντάνασσα. Είναι η δεύτερη, στολισμένη μ εκκλησιές ζώνη του Μυστρά.

Διψούσα, μπήκα στο γυναικείο Μοναστήρι της     Παντάνασσας, να με φιλέψουν οι καλόγριες ένα ποτήρι νερό. Λάμπει η αυλή, τα κελιά ασβεστωμένα, πεντακάθαρα, στρωμένοι οι καναπέδες με κεντητές πατανίες. Τρέχουν οι καλόγριες να με καλωσορίσουν, άλλες πιασμένες από τους ρευματισμούς, άλλες νέες, περίσσια χλωμές, γιατί δουλεύουν πολύ για να ζήσουν, αγρυπνούν και προσεύχουνται και δεν έχουν να φαν και να χορτάσουν. Όταν έχουν ώρες λεύτερες σκύβουν απάνω στο εργόχειρό τους και κεντούν πατροπαράδοτα ξόμπλια, κυπαρίσσια, σταυρούς, γλάστρες με γαρούφαλα. Θλίψη σε κυριεύει όταν απλώνουν μπροστά σου τα κεντήματα ετούτα με καμάρι, σαν να δείχνουν τα προικιά τους, χαμογελούν, δε μιλούν, μα ξέρεις εσύ πως γαμπρός δεν υπάρχει.

   Στο μελίχωρο φως του δειλινού η Παντάνασσα έλαμπε σαν φιλντισένιο βυζαντινό πυξίδι με υπομονή κι  αγάπη δουλεμένο, για να σκεπάζει τη μυρόβλητη πνοή της Παναγίας. Τι ενότητα, περισυλλογή και χάρη από το αγκωνάρι του θεμελιού ως την ερωτική καμπυλότητα του τρούλου. Αλάκερος ο χαριτωμένος ναός ζούσε κι ανάπνεε  γαλήνιος σαν ζεστός ζωντανός οργανισμός. Όλες οι πέτρες, τα σκαλίσματα, οι ζωγραφιές, οι καλόγριες, ζούσαν σαν οργανικά συστατικά του γυναίκειου Μοναστηριού, θαρρείς κι όλα μαζί γεννήθηκαν από το  ίδιο δημιουργικό σκιρτημό, ένα μεσημέρι.

      Ποτέ δεν περίμενα πως θα `βρισκα στις  βυζαντινές ζωγραφιές τόση γλύκα, τόση θερμή ανθρώπινη κατανόηση. Είχα δει ως τώρα άγριες ασκητικές μορφές που κρατούσαν μια περγαμηνή με κόκκινα γράμματα και φώναζαν να μισήσουμε τη φύση, να ζήσουμε στην έρημο, να πεθάνουμε για να σωθούμε. Μα τώρα τα χρώματα ετούτα, οι γλυκύτατες μορφές, ο Χριστός που μπαίνει στην Ιερουσαλήμ απάνω στο ταπεινό ζώο, αγαθός, χαμογελαστός, και πίσω οι μαθητές με τα βάγια κι ο λαός  που τους κοιτάζει με εκστατικά μάτια, σαν ένα σύννεφο που περνάει και σκορπίζεται… Κι ο Άγγελος ο χαλκοπράσινος που είσαι στο Αφεντικό, λεβέντης, με τα σγουρά μαλλιά, αναδεμένα με φαρδιά κορδέλα, με το ορμητικό δρασκέλισμα και το στέρεο καταστρόγγυλο γόνατο! Σαν να ναι αρραβωνιασμένος και πάει… Πού πάει με τόση χαρά και βιάση;

………………………………………………………………………

       Σηκώθηκα, είχε ακόμα φως η μέρα, πήρα τον ανήφορο, με τα γκρεμισμένα αρχοντικά,    με τους πύργους τους ξαπλωμένους χάμω, με κορόνα πέτρινη στην κορυφή του λόφου το ξακουστό κάστρο του Βιλλαρδουίνου. Η καστρόπορτα ανοιχτή, οι αυλές έρημες, ανέβηκα τις ετοιμόρροπες σκάλες, έφτασα στις πολεμίστρες, κοπάδια κοράκια σηκώνονταν ξαφνιασμένα. Κοίταξα κάτω τον καρπερό κάμπο κι από τα χαμόσπιτα τον καπνό ν`  ανεβαίνει. Ένα κάρο ακούστηκε να τρίζει, ένα τραγούδι όλο πάθος, όλος ο αέρας αναστέναξε, γέμισε φαντάσματα. Αναστήθηκαν οι ξανθές Φράγκισσες αρχοντιοπούλες, οι σιδερόφραχτοι ιππότες που ήρθαν εδώ στην Πελοπόννησο να καταχτήσουν πήραν Ρωμαιοπούλες, μπολιάστηκαν το ελληνικό αίμα, ξέχασαν την πατρίδα. Οι καταχτητές, ας είναι καλά οι γυναίκες μας οι μελαχρινές, με τα κορακάτα μαλλιά, με τα μεγάλα μάτια, καταχτήθηκαν.

     

ΚΑΤΑΙΓΙΔΑ

                   ΚΑΤΑΙΓΙΔΑ 

                               "Αναφορά στον Γκρέκο"  Νίκος Καζαντζάκης 

     Ο Αύγουστος ήταν για μένα, όταν ήμουν παιδί, κι είναι ακόμα, ο πιο αγαπημένος μου μήνας· αυτός φέρνει, μαθές, τα σταφύλια και τα σύκα, τα πεπόνια, τα καρπούζια· τον ονομάτισα Άγιον Αύγουστο· αυτός ο προστάτης μου, έλεγα, σε αυτόν θα κάνω την προσευκή μου· όταν θέλω τίποτα, από αυτόν θα το ζητώ, κι αυτός θα το ζητήσει από το Θεό, κι ο Θεός θα μου το δώσει.

          Και μια φορά πήρα νερομπογιές και τον ζωγράφισα: Έμοιαζε πολύ του παππού μου του χωριάτη· τα ίδια κόκκινα μάγουλα, το ίδιο φαρδύ χαμόγελο, μα ήταν ξυπόλυτος μέσα σε ένα πατητήρι και πατούσε σταφύλια, και τα πόδια του ως τα γόνατα κι ως πάνω στα μεριά τα χα ζωγραφίσει κόκκινα από το μούστο· κι είχα στεφανώσει το κεφάλι του με κληματόφυλλα. Όμως κάτι του λείπε· μα τι; Τον κοίταξα καλά καλά και του βαλα δυο κέρατα στο κεφάλι, ανάμεσα στα κληματόφυλλα, γιατί το μαντίλι που φορούσε ο παππούς μου έκανε δεξά και ζερβά δυο μεγάλους κόμπους σαν κέρατα.

        Από τη στιγμή που τον ζωγράφισα και στερέωσα το πρόσωπο του, στερεώθηκε και μέσα μου η εμπιστοσύνη μου σε αυτόν, και κάθε χρόνο τον περίμενα να  ρθει, να τρυγήσει τ αμπέλια της Κρήτης, να πατήσει τα σταφύλια και να κάμει το θάμα του, να βγάλει από τα σταφύλια κρασί. Γιατί, θυμούμαι, το μυστήριο τούτο με τυράννησε πολύ —πώς μπορεί να γίνει το σταφύλι κρασί· μονάχα ο Αγιος Αύγουστος μπορούσε να κάμει ένα τέτοιο θάμα· κι έλεγα: Αχ, να τύχαινε να τον συναπαντήσω μια μέρα στο αμπέλι που είχαμε απόξω από το Μεγάλο Κάστρο και να τον ρωτήσω να μου πει το μυστικό. Τι ναι το θάμα τούτο δεν καταλάβαινα. Η αγουρίδα γίνεται σταφύλι, το σταφύλι γίνεται κρασί, το κρασί το πίνουν οι ανθρώποι και μεθούνε· γιατί μεθούνε; Όλα αυτά μου φαίνουνταν μυστήρια φοβερά, και μια φορά που ρώτησα τον πατέρα μου, αυτός μάζεψε τα φρύδια: «Μη φυτρώνεις εκεί που δε σε σπέρνουν!», μου αποκρίθηκε.

         Τον Αύγουστο ξάπλωναν και στους οψιγιάδες τα σταφύλια, να τα ξεράνει ο ήλιος να γίνουν σταφίδα. Μια χρονιά είχαμε πάει στο αμπέλι μας και μέναμε στο εξοχικό μας σπιτάκι· ο αγέρας μύριζε, η γης καίγουνταν, τα τζιτζίκια καίγουνταν κι αυτά, σα να κάθουνταν απάνω σε κάρβουνα αναμμένα.

       Τη μέρα εκείνη, της Κοίμησης της Παναγιάς, 15 Αυγούστου, οι εργάτες δε δούλευαν κι ο πατέρας μου κάθουνταν στη ρίζα μιας ελιάς και κάπνιζε· είχαν έρθει γύρα οι γειτόνοι, που είχαν απλώσει κι αυτοί τη σταφίδα τους, κάπνιζαν πλάι στον πατέρα μου, αμίλητοι. Φαίνουνταν στενοχωρημένοι. Όλοι είχαν καρφώσει τα μάτια σε ένα συννεφάκι που χε προβάλει στον ουρανό, κατασκότεινο, βουβό, και προχωρούσε. Είχα καθίσει κι εγώ κοντά στον πατέρα μου και κοίταζα το σύννεφο· μου άρεσε· σκούρο μολυβί, χνουδάτο, κι ολοένα μεγάλωνε, άλλαζε πρόσωπο και κορμί, πότε σα γεμάτο ασκί, πότε σα μαυροφτέρουγο όρνιο και πότε σαν τον ελέφα που είχα δει ζωγραφιά· κουνούσε την προβοσκίδα του κι έψαχνε ν” αγγίξει κάτω της γης. Αεράκι χλιαρό φύσηξε, τα φύλλα της ελιάς ανατρίχιασαν. Ένας γείτονας πετάχτηκε όρθιος, άπλωσε το χέρι κατά το σύννεφο που προχωρούσε.

—Ανάθεμά το, μουρμούρισε, ο Θεός να με βγάλει ψεύτη, φέρνει τον κατακλυσμό!

—Δάγκασε τη γλώσσα σου, του καμε ένας γέρος θεοφοβούμενος, δε θα το αφήσει η Παναγιά· σήμερα είναι της χάρης της.

        Ο πατέρας μου έγρουξε, μα δεν έβγαλε άχνα· πίστευε στην Παναγιά, μα δεν πίστευε πως η Παναγιά μπορεί να κουμαντάρει τα σύννεφα.

                          

       Εκεί που μιλούσαν, ο ουρανός σκεπάστηκε· οι πρώτες στάλες, χοντρές, ζεστές, άρχισαν να πέφτουν. Τα σύννεφα χαμήλωσαν, κίτρινες βουβές αστραπές καταξέσκιζαν τον ουρανό.

— Παναγιά μου, φώναξαν οι γειτόνοι, βοήθεια!

       Όλοι πετάχτηκαν απάνω, κατασκόρπισαν, καθένας έτρεχε κατά το αμπέλι του, όπου είχε απλώσει τη σταφίδα της χρονιάς· κι ως έτρεχαν, ολοένα και σκοτείνιαζε ο αγέρας, κρεμάστηκαν μαύρες πλεξούδες από τα σύννεφα, ξέσπασε η μπόρα. Γέμισαν τ” αυλάκια, πήραν να τρέχουν οι δρόμοι σαν ποταμοί, φωνές ακούστηκαν γοερές από το κάθε αμπέλι. Άλλοι βλαστημούσαν, άλλοι φώναζαν την Παναγιά να τους λυπηθεί, να βάλει το χέρι της, και στο τέλος θρήνος ξέσπασε πίσω από τις ελιές στο κάθε αμπέλι.

  

            Ξέφυγα από το σπιτάκι, έτρεξα μέσα στη νεροποντή, παράξενη χαρά με είχε συνεπάρει, σα μεθύσι.

         Είχα φτάσει ως το δρόμο, δεν μπόρεσα να τον περάσω, ήταν ποταμός, και στάθηκα και κοίταζα: Μαζί με τα νερά κυλούσαν αγκαλιές αγκαλιές τα μεσοξεραμένα σταφύλια, ο μόχτος της χρονιάς, έτρεχαν κατά τη θάλασσα και χάνουνταν. Ο θρήνος δυνάμωνε, μερικές γυναίκες είχαν χωθεί ως τα γόνατα μέσα στα νερά και μάχουνταν να περισώσουν λίγη σταφίδα· άλλες, όρθιες στην άκρα του δρόμου, είχαν βγάλει τις μπολίδες τους και συρομαδιούνταν.

       Είχα γίνει μουσκίδι ως το κόκαλο· πήρα δρόμο κατά το σπιτάκι και μάχουμουν να κρύψω τη χαρά μου· βιάζουμουν να δω τι θα “κανε ο πατέρας μου· θα κλαίγε, θα βλαστημούσε, θα φώναζε; Περνώντας από τον οψιγιά είδα πως όλη μας η σταφίδα είχε φύγει.

          Τον είδα να στέκεται στο κατώφλι, ακίνητος, και δάγκανε τα μουστάκια του. Πίσω του, όρθια, η μητέρα μου έκλαιγε.

— Πατέρα, φώναξα, πάει η σταφίδα μας!

— Εμείς δεν πάμε, μου αποκρίθηκε· σώπα!

       Ποτέ δεν ξέχασα τη στιγμή ετούτη· θαρρώ μου στάθηκε στις δύσκολες στιγμές της ζωής μου μεγάλο μάθημα· αναθυμόμουν τον πατέρα μου ήσυχο, ασάλευτο, να στέκεται στο κατώφλι, μήτε βλαστημούσε μήτε παρακαλούσε μήτε έκλαιγε· ασάλευτος κοίταζε τον όλεθρο κι έσωζε, μόνος αυτός, ανάμεσα σε όλους τους γειτόνους, την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.

Ο παππούς

            O παππούς

     Δυό φορές το χρόνο, τη Λαμπρή και τα Χριστούγεννα,  κινούσε από το μακρινό χωριό ο παππούς μου κι έρχουνταν στο Μεγάλο Κάστρο να δει τ΄ αγγόνια του και την κόρη. Λογάριαζε πάντα κι έρχουνταν να χτυπήσει την πόρτα την ώρα που κάτεχε πως το θεριό  ο γαμπρός του δεν ήταν στο σπίτι. Γέρος κοτσονάτος με άκουρα άσπρα μαλλιά, με γαλάζια γελούμενα μάτια, με βαριές χερούκλες όλο ρόζους. Άπλωνε να με χαϊδέψει, και το δέρμα μου ξεγδέρνουνταν. Φορούσε την κυριακάτικη του σκούρα λουλακιά φουφούλα , μαύρα στιβάνια, άσπρο με γαλάζιες βούλες κεφαλομάντιλο. Και κρατούσε, τυλιγμένο σε λεμονόφυλλα, το ίδιο πάντα πεσκέσι:ένα γουρουνόπουλο ψητό στο φούρνο.Γελούσε, το ξεσκέπαζε  και μοσκομύριζε το σπίτι κι από τότε τόσο πολύ έσμιξε , έγινε ένα ο παππούς μου με το ψητό γουρουνάκι και με τα λεμονόφυλλα, που δεν μπορώ πια να μυριστώ ψημένο χοιρινό κρέας   ή να μπω σε περιβόλι λεμονιές, χωρίς ν ΄ ανέβει στο μυαλό μου,γελαστός, απέθαντος,, με το ψητό γουρουνόπουλο στα χέρια, ο παππούς μου. Και χαίρουμαι γιατί όσο ζω θα ζει κι αυτός   μέσα μου,  κανένας άλλος πια στον κόσμο δεν τον θυμάται, και θα πεθάνουμε μαζί. Ο παππούς μου ετούτος στάθηκε ο πρώτος που μ΄ έκαμε να  μη θέλω να πεθάνω για να μην πεθάνουν οι πεθαμένοι μου.  Από τότε, πολλοί αγαπημένοι μου που πέθαναν κατέβηκαν όχι στο χώμα παρά μέσα στη θύμησή μου,  και ξέρω πια πως όσο ζω θα ζούνε.

  Τον θυμούμαι και η καρδιά μου στερεώνεται νιώθοντας πως μπορεί να νικήσει το θάνατο. Δε θυμάμαι ποτέ μου άνθρωπο να περιλάμπει το γύρο του προσώπου του τέτοια λάμψη, ήσυχη, αγαθή, σαν το φως του λυχναριού. Την πρώτη φορά που τον είδα  να μπαίνει στο σπίτι, έσυρα φωνή, έτσι με τις φαρδιές  βράκες του, με το κόκκινο ζωνάρι, φεγγαροπρόσωπος, γελαστός, σαν αγαθός νεροπαππούλης μου φάνταξε, σαν ένα στοιχειό της γης, που τώρα, να, βγήκε από τα περβόλια και μυρίζει βρεμένα  χόρτα.

         Έβγαζε από τον κόρφο του μια  δερματινή καπνοσακούλα, έστριβε τσιγάρο, έπαιρνε τον πυροβόλο και την ίσκα, άναβε και κάπνιζε, κοιτάζοντας ευτυχισμένος τη θυγατέρα του, τ΄ αγγόνια του, το σπίτι. Πότε πότε άνοιγε το στόμα του, μιλούσε για τη φοράδα του που γέννησε, για τις βροχές και το χαλάζι, για τα κουνέλια του που παραπλήθυναν και του ρήμαζαν το λαχανόκηπο. Κι εγώ, ανεβασμένος στα γόνατά του, περνούσα το μπράτσο μου   γύρα από το λαιμό του, τον άκουγα, κι ένας άγνωρος κόσμος απλώνουνταν στο μυαλό μου, χωράφια και βροχές και κουνέλια, γινόμουν κι εγώ κουνέλι, έβγαινα κρυφά στην αυλή του παππού και του τρωγα τα λάχανα.

         "Αναφορά στον Γκρέκο"  Νίκος Καζαντζάκης